Muzej grada Sarajeva posjeduje više depandansa, odnosno objekata koji su otvoreni za javnost i predstavljaju značajne kulturno-historijske spomenike grada. Među njima se posebno izdvaja poznata Despića kuća, koja potječe iz 17. stoljeća i koja je gradu Sarajevu poklonjena od izuzetno bogate i ugledne trgovačke porodice Despić.

Ovaj objekat ima posebnu vrijednost jer je upravo u njemu započela sarajevska pozorišna umjetnost, što ga čini jednim od ključnih mjesta u razvoju kulturnog života grada. Zanimljivo je i to da je ova poznata sarajevska porodica gradu poklonila još jedan značajan objekat, koji danas predstavlja Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine.

Pozorišne predstave

Jedna od vrlo zanimljivih sarajevskih mahala iz perioda Osmanskog carstva jeste Latinluk. Smještena je na desnoj obali rijeke Miljacke, a u njoj su prvobitno većinom živjeli katolici, dok su je kasnije počeli naseljavati i pravoslavci. Mahala je u početku nosila naziv Stara franjevačka mahala, ali je u narodu vremenom zaživio naziv Latinluk, koji se zadržao sve do danas. Baš u toj mahali, u 17. stoljeću, nastanila se i čuvena sarajevska pravoslavna porodica Despić, koja će kasnije ostaviti dubok trag u kulturnoj historiji Sarajeva.

Porijeklo porodice Despić vezuje se za Ristu Sljepčevića, koji je u Sarajevo došao iz Istočne Hercegovine, te se oženio Sarajkom Despom. S njom je dobio djecu, a njihovi potomci su po majčinom imenu Despa s vremenom uzeli prezime Despić. Prezime se u Sarajevu održalo sve do danas, kroz očuvano naslijeđe porodice, uključujući Despića kuću i ulicu koja nosi njihovo ime.

Risto, Despin suprug, u Sarajevu je izučio ćurčijski, odnosno krznarski zanat. Pored kuće u Latinluku, koju su Despići kupili i koja je danas poznata kao Despića kuća, imali su i magazu u Tašlihanu, gdje su vodili trgovačku i ćurčijsku radnju. Trgovačke veze porodice Despić sezale su od Zapadne i Istočne Evrope sve do Stambola. Često su putovali, a sa svojih putovanja donosili su predmete i suvenire koji se danas nalaze u njihovoj kući, koja je zaštićeni nacionalni spomenik.

Inspirisani iskustvima sa svojih putovanja po zapadnoj Evropi, Despići su u svojoj kući došli na ideju da organizuju prve pozorišne sadržaje u Sarajevu, te njihova kuća postaje jedno od najranijih mjesta kulturnog okupljanja i začetka pozorišnog života u gradu.

Prvi sarajevski glumci bili su Makso i Nikola Despić, a prve predstave bile su komedije. Predstave su održavane povremeno, uz otvoren ulaz za sve zainteresovane i uz izražen domaćinski doček. Ovi amaterski teatarski pokušaji predstavljali su same začetke pozorišne umjetnosti u Sarajevu. Porodica Despić, kao veliki ljubitelj i mecena ove umjetnosti, svojim značajnim prilozima doprinijela je izgradnji prvog pozorišta u Bosni i Hercegovini.

Makso Despić

Važno je istaći da je Makso Despić bio najistaknutiji član porodice Despić. Osim svoje ekonomske moći, smatrao se i svojevrsnom avangardom grada, te je uživao veliki ugled i poštovanje među Sarajlijama, koje su ga zbog njegove finansijske snage i utjecaja prozvale nadimkom „Babo“. Ostao je upamćen i kao jedan od vakifa Sarajeva, a dva puta obavio hodočašće u Jerusalemu, što je u to vrijeme predstavljalo izuzetan podvig. U društvenom i političkom životu imao je značajnu ulogu – predstavljao je sarajevske pravoslavce pred osmanskim vlastima, a obavljao je i niz drugih važnih funkcija u gradu. Bio je i jedan od glavnih inicijatora izgradnje Saborne crkve Rođenja Presvete Bogorodice, za čiju je izgradnju izdvojio čak 2.000 dukata.

Pred samu smrt Makso Despić je naredio da se veliki dio njegovog bogatstva podijeli sarajevskoj sirotinji, bez obzira na vjersku pripadnost, što je u potpunosti i ispoštovano. Preminuo je 1926., a prema predanju, na njegovu sahranu došlo je gotovo cijelo Sarajevo kako bi ispratilo svog sugrađanina i velikog dobrotvora. U svom testamentu ostavio je i posebne upute za vlastiti sprovod – tražio je da ne bude okupljanja u kući, da se ne nose vijenci ni crnina, te da sve protekne skromno i bez pompeznosti. Također je želio da njegovo tijelo prenoći u Sabornoj crkvi uz prisustvo isključivo siromašnih građana koji bi bdjeli nad njim, za što je on unaprijed ostavio novac, kako bi bili prigodno darovani. Njegov testament i danas se čuva u Despića kući.

Nastavak Maksinog duhovnog, trgovačkog i kulturnog naslijeđa preuzeo je njegov sin Pero Despić, koji je tokom školovanja u Beču upoznao Austrijanku Vilheminu, s kojom je stupio u brak. Nakon dolaska u Sarajevo, Vilhemina je brzo postala prihvaćena u društvu, a Sarajlije su je odmilja prozvale Mina.

Upravo je Mina u Despića kuću donijela klavir, koji se smatra jednim od prvih takvih instrumenata u Sarajevu. U svom domu organizovala je druženja na kojima su se okupljale sarajevske gospođe i hanume, a uz muziku, kafu i tradicionalne slastice poput himbera, njegovalo se domaćinsko gostoprimstvo i duh tadašnjeg građanskog života.

Izgled kuće

Tokom i nakon Drugog svjetskog rata, bogatstvo porodice Despić bilo je u velikoj mjeri oduzimano. Maksin praunuk je, usljed nepovoljnih okolnosti, 1969. godine napustio je Sarajevo i otišao u Belgiju. Ipak, slijedeći porodičnu tradiciju humanosti i osjećaja za zajednicu, svoju porodičnu kuću ostavio je u vlasništvo grada, uz uslov da bude pretvorena u izložbeni prostor koji će svjedočiti o načinu života stare sarajevske pravoslavne porodice.

Despića kuća građena je u više etapa i u tri etaže: podrumskoj, prizemnoj i spratnoj. Njeni najstariji dijelovi potječu iz 17. stoljeća, dok su dogradnje nastavljene tokom narednih perioda. Konačna cjelina oblikovana je u 19. stoljeću, što je vidljivo na eksterijeru objekta, čije fasade odražavaju utjecaje klasicizma. Kroz unutrašnjost kuće jasno se osjeti utjecaj orijenta, posebno kroz prisustvo bosanskih peći i bogato ukrašenih okolica, dok je na spratu vidljiv prodor evropskih stilskih elemenata, očitovanih u namještaju, kao i u obradi i oslikavanju zidova i plafona.

Kuća je građena od kamena, ćerpiča i cigle, te je pokrivena krovom na dvije vode. Ovaj objekat je ujedno i jedini na desnoj obali rijeke Miljacke na kojem je u potpunosti vidljiva nekadašnja obala prije austrougarske regulacije njenog korita. Upravo zbog toga, avlija Despića kuće nalazi se na nižem nivou u odnosu na okolni teren, što dodatno svjedoči o njenoj autentičnosti. Sjećanje na porodicu Despić očuvano je i kroz naziv ulice koja se nalazi uz samu kuću.

Despića kuća i porodica Despić ostali su duboko utkani u srca Sarajlija kao simbol nesebične ljubavi, plemenitosti i dobrote, čiji su tragovi i danas vidljivi te nas podsjećaju na njihovu velikodušnost, gostoprimstvo i iskrenu privrženost zajednici kojoj su pripadali. Despići predstavljaju trajni primjer budućim generacijama i važnu lekciju o plemenitosti, dobročinstvu i dostojanstvenom ponašanju prema svom gradu i ljudima koji u njemu žive.