Postoji nešto duboko simbolično u činjenici da se nova geopolitička bitka između Vašingtona i Brisela ponovo lomi preko Bosne i Hercegovine. Historija Balkana često je bila historija velikih sila koje na malim prostorima demonstriraju vlastite ambicije, frustracije i strateške poruke. Ali ono što danas gledamo možda je još opasnije: Bosna i Hercegovina postaje eksperimentalni teren za redefinisanje odnosa između Amerike Donalda Trampa i Evropske unije.

Znakovite riječi

U tom smislu, riječi bivšeg visokog predstavnika Volfgankga Petriča (Wolfgang Petritsch) nisu tek još jedna diplomatska lamentacija penzionisanog evropskog birokrate. One su alarm. Petrič otvoreno tvrdi da je “od dolaska Donalda Trampa neprijatelj Vašingtona postala Evropska unija” i da SAD pokušavaju oslabiti Evropu upravo preko Bosne i Hercegovine.

Na prvi pogled, takva tvrdnja zvuči pretjerano. Amerika je decenijama bila glavni zaštitnik evropske sigurnosne arhitekture, garant Dejtonskog sporazuma i ključni faktor stabilnosti na Balkanu. Međutim, Trampova Amerika nije Amerika Džordža Buša, Bila Klintona, Baraka Obame ili čak Džoa Bajdena. Tramp međunarodne odnose ne posmatra kroz ideološke saveze, nego kroz transakcije moći. Evropsku uniju vidi kao ekonomskog konkurenta koji iskorištava američku vojnu zaštitu, a ne kao “civilizacijskog partnera”.

Upravo zato BiH postaje savršena tačka pritiska. Bosna i Hercegovina je najslabija karika evropskog prostora: institucionalno krhka, politički podijeljena, ekonomski zavisna i geopolitički nedovršena. Ako želite poslati poruku Evropi da nije sposobna upravljati vlastitim dvorištem, nema boljeg mjesta od Sarajeva. Velike sile rijetko direktno ruše protivnika; mnogo češće demonstriraju njegovu nemoć na perifernim teritorijama. Britansko Carstvo je to radilo Osmanlijama na Balkanu u 19. stoljeću, Sovjetski Savez Amerikancima u Africi i Latinskoj Americi tokom Hladnog rata, a danas Trampova Amerika možda pokušava isto Evropskoj uniji – u Bosni.

To je demonstrirano kada su iza leđa Evropskoj uniji Sjedinjene Američke Države preuzele projekat Južne interkonekcije, posao osigurale svojim ljudima i natjerale domaće političare iz sva tri naroda da potpišu ono što se od njih traži, dok je iz EU stiglo tek zbunjeno i mlako upozorenje da cijela procedura nije u skladu s evropskim standardima.

Demonstrirano je to i kada su, kako pouzdani izvori govore, Sjedinjene Države natjerale Kristijana Šmita (Christian Schmidt) da se povuče s mjesta visokog predstavnika. Šmit je bio simbol evropskog upravljanja Bosnom i Hercegovinom. Nijemac, čovjek CDU-a i CSU-a, politički duboko vezan za evropski establišment. Njegova ostavka dočekana je prilično šokantno među evropskim predstavnicima, dok Amerika već razmatra svog favorita za nasljednika.

Evropa na potezu

Da li će predstavnici EU u PIC-u imati hrabrosti suprotstaviti se SAD-u i blokirati cijeli proces? Imajući u vidu podijeljenost EU i neodlučnost po pitanju BiH, mala je vjerovatnoća da će se to desiti. Amerikanci osjećaju evropsku slabost, a Donald Tramp je kroz svoju karijeru dokazao da je majstor da nasrne na protivnika i dotuče ga čim osjeti i najmanji znak slabosti. Upravo je to slučaj i s evropskim uplivom u BiH.

Petrič upravo na to upozorava kada kaže da postoji strategija SAD-a da pronađu visokog predstavnika prihvatljivog Vašingtonu, Moskvi i Republici Srpskoj. Drugim riječima, iz cijelog procesa izbacuje se Evropska unija, ali i, što je posebno pogubno, bošnjački politički faktor.

Stoga je tragikomično zvučala konstatacija predsjednice Sabina Ćudić da cilj BiH nisu SAD nego Evropska unija, što je u neku ruku bilo i priznanje nje i bošnjačke reprezentacije u vlasti da Amerika do njihovog mišljenja više pretjerano i ne drži.

Evropska unija Bosnu i Hercegovinu tretira bez jedinstvene i jasne politike, kroz niz procedura, uslova i pregovora s našom zemljom na putu ka članstvu i poboljšanju kvaliteta institucija i sistema, što teče isuviše tromo i naporno. Trampova Amerika nema interesa za takav projekat. Nju ne zanima unutrašnja struktura BiH. Njoj je važnije da ovdje postoji politička struktura kroz koju može ostvarivati energetske, sigurnosne i poslovne interese – čak i ako to znači održavanje permanentne nestabilnosti. Drugim riječima, da se posao završi.

Donedavno od Zapada izolovani Milorad Dodik, čovjek koji je bio na pragu zatvora, postaje idealan simbol nove epohe. Čovjek koji ima stvarnu moć, makar na polovini BiH, i s kojim se poslovi “mogu dogovoriti”, uz pomirenje ruskih i američkih interesa zaobilazeći EU. Nekada je Zapad imao jasnu hijerarhiju: Amerika vodi, Evropa prati, Rusija se suzbija. Danas te granice postaju mutne.

I upravo je to možda najvažnija lekcija koju Tramp drži Evropi preko Bosne i Hercegovine: da Evropska unija nema stvarni suverenitet bez američke podrške.

Jer svaki put kada Brisel pokuša voditi samostalnu politiku na Balkanu, dovoljno je nekoliko telefonskih poziva iz Vašingtona, jedna energetska kombinacija ili promjena u OHR-u da se pokaže koliko je evropska moć zapravo krhka.

Bosna i Hercegovina tako ponovo postaje ono što je često bila kroz historiju: ne subjekt međunarodne politike, nego tabla na kojoj drugi demonstriraju vlastitu snagu. A možda je najveća ironija u tome što se sve ovo događa upravo u trenutku kada Evropa pokušava dokazati da može biti geopolitička sila.

Ako ne može kontrolisati procese u Sarajevu, kako će onda kontrolisati vlastitu budućnost?