Povezivanje nerava donora i primaoca za eventualnu transplantaciju mozga predstavlja samo dio problema, dok je uspostavljanje funkcionalne komunikacije između njih i dalje van domašaja savremene medicine.

U objektu kompanije Alkor u američkoj saveznoj državi Arizona, više od 150 tijela, kako se navodi, nalazi se u kriogenim komorama, sačuvanim u nadi da bi budući medicinski napredak mogao omogućiti njihovo oživljavanje u novim tijelima.

Pošto naučnici još uvijek ne mogu da ožive kriogeno sačuvan mozak, postavlja se pitanje zašto se krionika uopšte primjenjuje i zašto se, barem teoretski, mozak ne bi mogao prenijeti u novo tijelo dok je još funkcionalan. Drugim riječima, zašto transplantacija mozga nije moguća?

Doktor Maks Krukof, docent neurohirurgije na Medicinskom koledžu Viskonsina, smatra da bi se takva procedura preciznije mogla opisati kao transplantacija tijela. Za razliku od pacijenata koji primaju srce ili jetru, transplantacija mozga bi, kako navodi, značila stvaranje potpuno novog ljudskog bića, jer je identitet smješten u mozgu.

Ako se zanemari terminologija, ovakva operacija trenutno nije moguća jer hirurzi ne mogu uspostaviti funkcionalne veze između nerava centralnog nervnog sistema, koji uključuje mozak i kičmenu moždinu.

Periferni nervi, koji se protežu kroz tijelo izvan centralnog nervnog sistema, mogu se djelimično regenerisati i povezati s novim tkivom, dok kod odraslog čovjeka centralni nervni sistem ima vrlo ograničenu sposobnost stvaranja novih neurona. Iako neuroni tokom života mogu formirati nove veze koje su osnova učenja, taj proces još nije dovoljno razjašnjen da bi se koristio u transplantacionoj medicini.

Čak i djelimične transplantacije mozga, poput zamjene malog mozga, trenutno su izvan mogućnosti medicine. Mali mozak sadrži milione specijalizovanih neurona, uključujući Purkinjeove ćelije, koje imaju izuzetno složene veze sa drugim neuronima, što daleko prevazilazi današnje tehnološke mogućnosti.

Spajanje mozga i tijela na nivou kičmene moždine smatra se najjednostavnijom teorijskom varijantom transplantacije, jer su neuronske veze tu jednostavnije nego u mozgu. Hirurzi bi mogli spojiti tkiva vrata, krvne sudove i kosti, pa čak i poravnati nerve, ali i dalje ostaje neriješen problem kako omogućiti komunikaciju između nervnih ćelija, kaže Krukof.

Da li su pokušane transplantacije mozga?

Eksperimenti transplantacije glave na životinjama počeli su početkom 20. vijeka, nakon razvoja tehnika spajanja krvnih sudova. Većina životinja u tim eksperimentima preživjela je samo nekoliko dana zbog problema s cirkulacijom i odbacivanjem organa.

Početkom sedamdesetih godina, doktor Robert Vajt je izveo transplantacije glave majmuna na nova tijela. Životinje su nakon operacije mogle da žvaću i gutaju hranu, a EEG nalazi su ukazivali na aktivnost mozga, iako nijedna životinja nije preživjela duže od devet dana.

Inspirisan tim istraživanjima, italijanski hirurg Serđo Kanavero 2013. godine iznio je plan prve transplantacije ljudske glave, što je izazvalo oštre kritike stručne javnosti. Njegova kasnija tvrdnja iz 2017. godine da je izveo takvu proceduru na ljudskom lešu ocijenjena je kao naučno neutemeljena, uz upozorenja o imunološkom odbacivanju i nemogućnosti povezivanja mozga s novim nervnim strukturama.

Može li se ipak liječiti moždano tkivo?

Iako zamjena cijelog mozga nije moguća, istraživanja matičnih ćelija i organoida nude potencijal za obnovu oštećenog moždanog tkiva.

Matične ćelije koje se mogu razviti u neurone imaju veću šansu da se uklope u postojeće neuronske mreže nego zrele nervne ćelije, navode istraživači sa Univerziteta Južne Kalifornije.

Idealno bi bilo koristiti matične ćelije pacijenta kako bi se smanjio rizik odbacivanja, ali se koriste i standardizovane donorske ćelijske linije koje olakšavaju kontrolu kvaliteta. Na taj način, ćelije jedne osobe potencijalno bi mogle biti korištene za liječenje druge.

Ovakve terapije se već testiraju u kliničkim studijama za Parkinsonovu bolest, moždani udar, povrede kičmene moždine i epilepsiju, ali nijedna još nije odobrena za široku kliničku primjenu.

Naučnici upozoravaju i na rizike, uključujući mogućnost da matične ćelije formiraju tumore ili da se nepravilno integrišu u neuronske mreže.

- Ključno pitanje je kako osigurati da transplantirane ćelije postanu tačno ono što želimo i da se pravilno uklope u neuronske krugove u koje ih unosimo - navode istraživači.

Pored toga, razvijaju se i organoidi – laboratorijski uzgojena moždana tkiva koja se mogu koristiti u eksperimentalnim terapijama. Istraživanja pokazuju da takvi organoidi mogu djelimično obnoviti oštećenja mozga kod životinja, ali su kliničke primjene na ljudima još daleko i tehnički veoma složene.