Kada je 1996. godine ispaljen posljednji metak, rat u Bosni i Hercegovini završio se zvanično, ali u stvarnosti je nastavio živjeti u svemu što je činilo društveni život zemlje. Malo šta to bolje pokazuje od fudbala. U državi u kojoj su nekada jedni protiv drugih igrali samo gradske derbije, a navijanje se svodilo na pjesmu i ironiju, fudbal se nakon rata pretvorio u precizno ogledalo njenog raskomadanog identiteta. Gradovi su bili podijeljeni, institucije nepostojeće, a stadioni razoreni - i svaki klub je, zapravo, nosio teret svoje lokalne historije, politike, poraza i preživljavanja.

Tri paralelna svijeta

Od 1996. do 2000. gotovo da nije postojala jedna Bosna i Hercegovina. U fudbalskom smislu, zemlja je živjela u tri paralelna svijeta. U Sarajevu, Zenici i Tuzli, klubovi okupljeni u novoformirani Nogometni savez BiH pokušavali su obnoviti ligu na stadionima koji su još imali rupice od gelera i improvizovane ograde od ratnog metala. U Mostaru i drugim gradovima pod kontrolom HVO-a egzistirao je potpuno odvojen sistem - prvenstvo Herceg-Bosne, na čelu sa Zrinjskim, Širokim Brijegom i Grudama. Istovremeno, klubovi u Republici Srpskoj imali su vlastitu Ligu RS, u kojoj su Banja Luka, Bijeljina i Trebinje živjeli neki paralelni, gotovo izolirani sportski život. Tri saveza, tri šampiona, tri kupa, tri istine. Fudbal, isto kao i politika, odbijao je priznati postojanje zajedničke države.

Međunarodna zajednica je prva shvatila paradoks: zemlja koja želi igrati međunarodni fudbal, ali odbija imati zajednički savez, nije samo sportski, nego geopolitički problem. UEFA i FIFA počinju slati emisare u Sarajevo, Mostar i Banju Luku. Njihove poruke bile su jednostavne, gotovo brutalno pragmatične: “Želite Evropu? Morate imati jedinstven savez. Ne postoji drugi put.”

Te poruke počinju mijenjati tok fudbalske historije Bosne i Hercegovine. Političari nisu uspjeli napraviti ništa slično - ali pritisak UEFA-e jeste. Fudbal je, paradoksalno, postao prvi stvarni okvir državnog ujedinjenja nakon Dejtona.

Formiranje Premijer lige

Godine 1998. formira se prva Premijer liga, ali samo za klubove s teritorije Federacije. Sarajevo osvaja prvu titulu u eri bez konkurencije iz RS. Četiri najbolje plasirana kluba iz bh. lige i dvije iz Lige Herceg-Bosne. Nakon doigravanja u finale su se plasirali Željezničar i Sarajevo koji su odigrali najlegendarniju utakmicu u svojoj historiji. U posljednjim minutama utakmice Hadis Zubanović je pogodio za 1:0 i prvu titulu Željezničara nakon rata.

Na Grbavici i Koševu igrale se utakmice na terenima koji su više ličili na memorijale nego na sportske objekte: svlačionice bez vode, tribine od nestabilnog betona, reflektori koji jedva rade, rupe od minobacača koje se popunjavaju lopatom i šljunkom pred početak utakmice. Igrači su često trenirali na improviziranim terenima. Ali, za mnoge ljude, ti stadioni postali su prvi prostori u kojima se ponovo čuje smijeh i buka publike, prvi prostori bez podjela u svakodnevnici punoj njih.

Istovremeno, liga Republike Srpske ostala je izolirana. Klubovi poput Borca, Radnika i Leotara dominirali lokalnim takmičenjem, ali igranje Evrope ostao je zabranjeni san. UEFA nije priznavala njihove utakmice, a golovi su se brojali samo na papiru domaćih novina. Ta izoliranost počela je stvarati pritisak - ne politički, nego finansijski. Evropa znači novac, a fudbal bez novca nema budućnost.

U Mostaru se fudbal pretvario u metaforu grada. Zrinjski, obnovljen nakon decenija zabrane iz socijalističke Jugoslavije, igrao je u okviru Herceg-Bosne. Velež, klub radničkog identiteta i antifašističke tradicije, nije smio igrati na svom stadionu pod Bijelim brijegom. Mostar je nakon 1995. ostao simbol razdvojenosti, a fudbal jedan od njegovih najdubljih rezova.

I dok su politički pregovori o ustavnim amandmanima mjesecima trajali bez napretka, pregovori o fudbalu su uspijevali. UEFA i FIFA uvode mehanizam: RS će zadržati svoje organe, Federacija svoje, ali jedan državni savez mora imati međunarodnu nadležnost. To je kompromis koji spašava sve. Poslije četiri godine pregovora, 2002. nastaje prva jedinstvena Premijer liga - prvi sportski projekt koji obuhvata svaki pedalj zemlje.

 Povratak normalnosti

Odjednom, fudbal je počeo ličiti na priču o povratku normalnosti. Željezničar stvara najmoćniju poslijeratnu generaciju, predvođenu Amarom Osimom, i stiže do prilike da igra protiv Newcastlea u kvalifikacijama za Ligu prvaka 2002. Sarajevo polako obnavlja infrastrukturu i organizaciju. Čelik i Sloboda ostaju stabilni stubovi svojih gradova. Borac se vraća na državnu scenu. Zrinjski postaje dio jedinstvene lige, a Mostar dobija makar sportski, ako ne i društveni, okvir zajedničkog takmičenja.

Fudbal je tih godina imao jedinstvenu ulogu. Bio je jedan od rijetkih prostora u kojem je država funkcionirala bez blokada, bez entitetskih veto-mehanizama, bez paralelnih institucija. Dok su političari godinama pregovarali o zajedničkim registarskim tablicama ili fiskalnim kodovima, fudbal je stvarao prvu, potpuno funkcionalnu zajedničku instituciju Bosne i Hercegovine.

Za mnoge navijače, stadion je postao mjesto koje vraća osjećaj grada, zajednice i pripadnosti. U Zenici su tribine Bilinog polja ponovo pune. U Sarajevu, Grbavica se obnavlja drvenim gredama koje doniraju navijači. U Mostaru, dvije strane rijeke prvi put nakon rata gledaju tabelu u istoj ligi.

Poslijeratni fudbal Bosne i Hercegovine nije bio uspješan u smislu infrastrukture, profesionalizma ili finansija. Ali je bio uspješan u mnogo važnijem: pokazao je da se društvo može sastaviti tamo gdje politika to ne može. Vrijeme je pokazalo da su mnogi stadioni i danas, tri decenije kasnije, ruinirani, ali da je ideja zajedničke igre ostala upisana dublje nego što su vjerovali i najveći pesimisti.

Ipak jedna

Zemlja koja je u ratu imala tri saveza, tri lige i tri istine danas ima jednu reprezentaciju, jedan savez i - koliko god nesavršenu - jednu ligu. I to nije samo sportska činjenica. To je slika države kakva jeste: nesigurna, komplikovana, prepuna grešaka, ali ipak jedna. I ako je nešto iz svih tih godina jasno, onda je to da je fudbal, možda više nego bilo šta drugo, dokazao koliko ljudi u Bosni i Hercegovini žele zajednički život - čak i kad im političari govore da je nemoguć.