Nedugo nakon završetka rata, Bosna i Hercegovina našla se pred jednim od prvih velikih geopolitičkih izbora u svojoj novijoj historiji – izborom između nastavka saradnje s Iranom, koji je tokom rata pomagao vlastima u Sarajevu, i strateškog partnerstva sa Sjedinjenim Američkim Državama.
Važan saveznik, ali...
Tokom ratnih godina Iran je bio jedna od rijetkih država koja je, uprkos međunarodnom embargu na oružje, pružala konkretnu pomoć Armiji Republike Bosne i Hercegovine. Ta pomoć nije se ogledala samo u naoružanju. Iranski instruktori i operativci učestvovali su i u obuci pojedinih sigurnosnih struktura tadašnje Republike BiH.
Jedno od ključnih mjesta takve obuke bio je policijski trening-centar u Pogorelici kod Fojnice. Prema kasnijim navodima zapadnih obavještajnih službi, u tom centru iranski instruktori su učestvovali u obuci pripadnika tadašnje obavještajne službe AID, ali i pojedinih policijskih kadrova.
Američke i NATO službe procjenjivale su da je tokom rata u Bosni i Hercegovini djelovalo između 100 i 400 iranskih obavještajnih operativaca, koji su u zemlji uspostavili mrežu kontakata kroz diplomatske kanale, humanitarne organizacije i sigurnosne strukture.
U izvještaju Obavještajnog odbora Predstavničkog doma Američkog kongresa iz 1997. godine navodi se da je „Iran tokom rata uspostavio opsežnu obavještajnu mrežu u Bosni“.
Nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma i dolaska NATO snaga u Bosnu i Hercegovinu, pitanje iranskog prisustva postalo je ozbiljan problem u odnosima Sarajeva i Vašingtona. Američke vlasti smatrale su da prisustvo iranske obavještajne mreže predstavlja sigurnosni rizik za državu u kojoj djeluju međunarodne mirovne snage.
Situacija kulminirala 1996.
Situacija je kulminirala 1996. godine kada je izbio političko-sigurnosni skandal poznat kao afera „Pogorelica“. Zapadne obavještajne službe tvrdile su da su u tom centru iranski operativci obučavali kadrove za obavještajne operacije, konspirativni rad i specijalne sigurnosne zadatke.
Vašington je tada izvršio snažan pritisak na vlasti u Sarajevu da se iranski utjecaj ukloni iz sigurnosnog sektora Bosne i Hercegovine. Poruka američke administracije bila je vrlo jasna.
Kako je kasnije napisao američki diplomat Ričard Holbruk (Richard Holbrook) u knjizi „To End a War“, Sarajevo je bilo suočeno s jasnim izborom: „Bosna je morala izabrati između Irana i Sjedinjenih Država. Nije mogla imati oboje.“
U izvještaju Obavještajnog odbora Predstavničkog doma Američkog kongresa iz 1997. godine navodi se da je „Iran tokom rata uspostavio opsežnu obavještajnu mrežu u Bosni“. Američka administracija tada je otvoreno upozoravala da iransko obavještajno prisustvo nije kompatibilno s implementacijom Dejtonskog sporazuma.
Pod tim pritiskom centar u Pogorelici je zatvoren, a veći broj iranskih operativaca napustio je Bosnu i Hercegovinu. Uslijedile su i promjene unutar sigurnosnih struktura, uključujući smjene pojedinih kadrova povezanih s aferom.
Time je Bosna i Hercegovina faktički napravila jedan od prvih velikih strateških izbora u poslijeratnom periodu. Umjesto nastavka saradnje s Teheranom, Sarajevo je odlučilo da svoj sigurnosni i politički okvir veže uz Sjedinjene Američke Države i zapadne saveznike.
Bolji izbor
Odustajanje od saradnje s Iranom imao je dugoročne posljedice. Upravo su Sjedinjene Američke Države u narednim godinama postale ključni politički i sigurnosni partner Bosne i Hercegovine – od implementacije Dejtonskog sporazuma do reforme vojske i sigurnosnog sektora.
