Rat u Bosni i Hercegovini nije počeo samo razaranjem gradova, nego i razaranjem svakodnevice. U proljeće 1992. godine, u zemlji koja je donedavno bila dio jedne države i jednog sistema, granice su se odjednom pojavile između naselja, ulica, pa i među ljudima koji su do jučer dijelili isti život. Sarajevo je dospjelo pod brutalnu opsadu i četverogodišnje razaranje, infrastruktura je bila uništena, a svakodnevni ritam sveden na potragu za vodom, hranom i sigurnošću. U takvim okolnostima, kultura nije nestala - promijenila je oblik.

Simbolička težina

Muzika je postala jedan od najdirektnijih i najdostupnijih načina izražavanja iskustva rata. Nastajala je bez velikih produkcija, često u improviziranim uslovima, ali je imala snažan odjek među ljudima koji su u tim pjesmama prepoznavali vlastitu stvarnost, a nekih od tih pjesama vjerovatno se ne bi ni MTV postidio. Neke su bile posvete gradovima pod opsadom, neke konkretno borcima i jedinicama, a neke su govorile o gubitku, rastanku i neizvjesnosti. Zajedno su činile neformalni zvučni zapis rata - paralelnu historiju, ispričanu ne kroz izvještaje i dokumente, nego kroz glasove onih koji su ga živjeli.

Jedna od najpoznatijih među njima bila je „Vojnik sreće“ Dine Merlina, objavljena početkom rata i ubrzo prihvaćena kao jedna od ključnih pjesama tog perioda. Njen videospot nosi dodatnu simboličku težinu: u njemu su se pojavili pripadnici Specijalne jedinice MUP-a Republike Bosne i Hercegovine, Odreda Bosna, pod komandom Dragana Vikića, jedne od centralnih figura odbrane Sarajeva. U vremenu kada su međunarodne televizijske mreže rijetko prikazivale bosansku perspektivu rata, ovaj spot je emitovan i izvan zemlje, dokumentujući postojanje organizovanog otpora.

Ako je Merlinova pjesma predstavljala univerzalnu priču o pojedincu u ratu, onda je „Ponesi zastavu“, u interpretaciji Mladena Vojičića Tife, bila direktnija posveta konkretnim ljudima i jedinicama. Njeni stihovi, koji se obraćaju Draganu Vikiću po imenu, pretvorili su pjesmu u muzički spomenik jednoj od najvažnijih jedinica koje su branile Sarajevo u prvim, najneizvjesnijim mjesecima rata i njenom legendarnom komandantu.

U opkoljenom gradu, gdje je svakodnevni život bio sveden na preživljavanje između granata, nastajale su i intimnije, tiše pjesme. Kemal Monteno, jedan od najvažnijih kantautora Sarajeva, snimio je 1992. godine „Pismo prijatelju“, s tekstom Zlatana Fazlića Fazle. Pjesma nije bila borbena, niti je pozivala na mobilizaciju. Bila je lična, gotovo privatna refleksija o ratu koji je razdvojio ljude, pretvarajući prijatelje u stanovnike različitih svjetova.

Emotivna dimenzija

Sličnu emotivnu dimenziju nosile su i pjesme Mugdima Avdića Hende, posebno one s albuma „Zaboravljeni grad“ iz 1993. godine. Njegove pjesme poput „Sviraj mi, sviraj brate“ i „Sarajevska raja“ nisu slavile rat, nego su dokumentovale njegovu psihološku cijenu. Njegova muzika postala je dio svakodnevice grada, zvučna pozadina života pod opsadom.

Paralelno s tim intimnim izrazima, postojala je i tradicija patriotskih budnica. Jedna od najpoznatijih bila je „Ja ti odoh majku Bosnu braniti“, autora Zaima Poturića, koja je pripadala starijem obrascu ratnih oproštajnih pjesama, u kojima pojedinac napušta dom svjestan rizika koji ga čeka. Kantautor Nazif Gljiva napisao je niz pjesama posvećenih braniocima Sarajeva, dajući muzički oblik kolektivnom iskustvu odbrane grada, među kojima su svakako najpoznatiji stihovi „Šta se ono tamo čuje/Ko to tamo pjesmu pjeva/To heroji idu majko/Branioci Sarajeva!“.

Među kolektivnim projektima posebno se izdvojila pjesma „Mojoj dragoj BiH“, autora Ismeta i Fikreta Kurtovića, prvi put emitovana u Zagrebu 1992. godine. U njenom snimanju učestvovalo je više izvođača i horova, a pjesma je nastala kao izraz podrške zemlji koja se nalazila pod opsadom. Njena televizijska verzija, snimljena u ratnim uslovima, postala je jedan od najprepoznatljivijih vizuelnih i muzičkih zapisa tog perioda.

U istom vremenu, tradicionalna melodija poznata kao „Nizamski rastanak“ dobila je novi tekst. Benjamin Isović napisao je riječi koje će postati „Šehidski rastanak“, a pjesmu je otpjevao Safet Isović, jedan od najvažnijih interpretatora bosanske tradicionalne muzike. Rezultat nije bila borbena pjesma, nego elegija, pjesma rastanka, gubitka i pamćenja.